JĄKANIE

 

Jąkanie jest różnie definiowane przez badaczy.
Jąkanie jest przerwą w normalnym rytmie mowy, podczas której jąkający wie dokładnie, co chce powiedzieć ,ale w tym momencie nie jest zdolny do wypowiedzenia tego w łatwy sposób z powodu mimowolnych powtórzeń, przeciągania wypowiadanej głoski lub sylaby. [Andrews]

Jąkanie to niezgodność równoczesnego i stopniowanego programowania ruchów mięśniowych potrzebnych do wytworzenia dźwięków mowy lub ich połączeń z następnymi dźwiękami w wyrazie. Przewidywanie trudności tego programowania może z kolei powodować walkę i reakcje unikania, które są wtórne, niestałe i wyuczone. [Van Riper]

Jąkanie wypływa z dyskoordynacji ruchowej trzech aparatów: oddechowego, fonacyjnego, artykulacyjnego i charakteryzuje się brakiem płynności mówienia w procesie komunikacyjnym między nadawcą a odbiorcą. Ten proces komunikowania się jest zakłócony stanami nadmiernej pobudliwości nerwowej jąkającego się stąd przyczyną jąkania się jest nerwica. Jąkanie się jest więc nerwicą mowy. [Fernau-Horn]

Jąkanie polega na przerywaniu toku mowy przez nieskoordynowane ruchy mięśni fonacyjnych, oddechowych i artykulacyjnych. Trudności mogą występować na początku mówienia lub w trakcie tej czynności. W mowie jąkających dochodzi do powtórzeń pojedynczych dźwięków, sylab, słów. Jąkający potyka się na jakimś dźwięku i ze wzmożoną siła próbuje pokonać tę trudność.

Jąkanie jest funkcją patologicznej niepłynności mówienia, zwykłej niepłynności mówienia, reakcji psychicznej, reakcji fizjologicznej i reakcji społecznych.[Tarkowski]

Niepłynności mówienia patologicznej towarzyszą reakcje: fizjologiczne, psychiczne, społeczne.

Reakcje fizjologiczne zlokalizowane są w aparacie:

Reakcjom fizjologicznym towarzyszą współruchy. Ich lokalizacja:

Psychiczne i społeczne reakcje na jąkanie są różne. Dzieli się je w zależności od tego, kto reaguje - na reakcje indywidualne i społeczne, a w zależności od tego, jak się reaguje - na reakcje pozytywne i negatywne.

Istnieje kilka p o d z i a ł ó w jąkania. Tradycyjnie dzieli się je na:

Skurcze lokalizują się w różnych częściach aparatu mowy i dlatego wyróżnia się:

Najczęściej jednak skurcze lokalizują się jednocześnie w dwóch lub trzech częściach aparatu mowy.
Na podstawie logofobii dzieli się jąkanie na:

Pojawienie się logofobii jest najistotniejszym momentem w rozwoju jąkania, świadczącym o patologizacji.

P r z e b i e g rozwoju jąkania.

Jąkanie jest zjawiskiem:

Rozwój jąkania jest typowy ( stopniowy), albo nietypowy ( nagły ).
W typowym rozwoju jąkania początkowo pojawia się powtarzanie, głównie sylab rozpoczynających wypowiedź. Następnie występuje przeciąganie a na końcu blokowanie. Objawom tym towarzyszą patologiczne skurcze narządów mowy. Początkowo skurcze kloniczne, potem toniczne, na końcu zaś współruchy. Logofobia początkowo nie występuje, pojawia się dopiero w jąkaniu zaawansowanym.

W nietypowym rozwoju jąkania niepłynność mówienia pojawia się nagle w postaci kombinacji powtarzania, przeciągania i blokowania, występują również współruchy.

P r z y c z y n y     j ą k a n i a.

Badacze problemu przypisywali decydującą rolę w etiologii jąkania różnym czynnikom. Podzielono je na cztery grupy:

1. teorie rozwojowe - jąkanie powstaje w okresie kształtowania się mowy na skutek specyficznych czynników działających w tym okresie na dziecko;

2. teorie organiczne - jąkanie jest wynikiem różnic konstytucjonalnych lub neurologicznych w centralnym układzie nerwowym;

3. teorie neurotyczne - jąkanie jest nerwicą;

4. teorie psychologiczne - jąkanie jest reakcją nabytą.

Ad.1 Jąkanie powstaje w okresie fizjologicznego powtarzania. Nieumiejętne postępowanie z dzieckiem, karcenie go lub poprawianie mowy powoduje utrwalenie patologicznych połączeń. Według teorii Johnsona czynnikiem decydującym o rozwinięciu się jąkania jest osoba słuchająca, która w pewnym momencie nazwie "jąkaniem" zwykłą rozwojową niepłynność mowy u dziecka i tym samym utrwali reakcję "walki" w stosunku do zjawisk fizjologicznych takich jak wahanie, przedłużanie, powtarzanie. Niewłaściwe reakcje ze strony np. rodziców doprowadzają do utrwalenia niepłynności, a zatem do powstania trwalszych objawów jąkania. Van Riper sądzi, że początki jąkania wynikają z faktu, że układ nerwowy dziecka nie jest zdolny sprostać zbyt dużym wymaganiom otoczenia.

Ad. 2 Jąkanie jest wynikiem występujących w organiźmie schorzeń, chorób nerwowych (np. encephalopatii, epilepsji), opóźnionego rozwoju umysłowego. Boome wyróżnia dwie przyczyny jąkania: wewnętrzne ( dziecko dziedziczy neuropatyczne skłonności do jąkania ) oraz zewnętrzne ( płynące z otoczenia, spowodowane przez szok, chorobę, przeciążanie ).

Ad. 3 Jąkanie jest objawem nerwicy, łączy się zazwyczaj ze stanami nadmiernej pobudliwości nerwowej. Fernau-Horn łączy jąkanie z nerwicą gdyż hamuje ono czynniki nerwicujące, które wpływają na proces oddychania, powodując jego zablokowanie poprzez unieruchomienie mięśni oddechowych. Zahamowanie oddech przenosi się na dalsze odcinki aparatu głosowego, powodując unieruchomienie fałdów głosowych, zahamowanie ruchów odwodzących i przywodzących, uniemożliwiających proces fonacji. Zahamowaniu ulegają także ruchy artykulacyjne, co daje w efekcie powtórzenia głosek lub zatrzymania emisji głosu przy powtarzających się ruchach artykulacyjnych w napięciu mięśniowym. Jąkanie staje się nerwicą, gdy zahamowania w mówieniu dojdą do świadomości dziecka i zaczną wywoływać oczekiwanie niepowodzenia w mówieniu i lęk przed mówieniem.

Ad. 4 Jąkanie jest reakcja nabytą. Pojawić się może w wyniku zaburzeń emocjonalnych, zmian w osobowości dziecka z powodu nieprzystosowania społecznego czy też niesprzyjających czynników kulturowych. Wśród czynników psychologicznych można wymienić: poczucie niepewności, aż do lęku przed mówieniem, ujemną, nadmierną samokontrolę procesu mówienia wraz z przewidywaniem trudnych słów, głosek czy też świadomość tych zaburzeń prowadzącą do autosugestywnego przekonania, że nie potrafi się mówić płynnie.

Opracowanie: Magdalena Tomicka
Mieczysław Chęciek: Jąkanie, artykuł.
Zbigniew Tarkowski: Jąkanie wczesnodziecięce.