Zaburzenia mowy

 

Referat opracowany i wygłoszony przez logopedę Magdalenę Tomicką w ramach wewnątrzszkolnego doskonalenia zawodowego nauczycieli w SP nr 236 w dniu 29 XI 2004

Tematy:
Zaburzenia mowy - klasyfikacja.
Dyslalia - pojęcie.
Podział dyslalii w oparciu o kryterium przyczynowe.
Podział dyslalii w oparciu o kryterium objawowe.
Przyczyny powstawania wad wymowy.
Wady wymowy zaliczane do dyslalii.
Sygmatyzm
Rotacyzm
Mowa bezdźwięczna

Zaburzenia mowy - klasyfikacja.

W literaturze spotyka się wiele propozycji klasyfikacji zaburzeń mowy. Klasyfikacje te różnią się u poszczególnych autorów.

Do najbardziej znanych klasyfikacji p r z y c z y n o w y c h zaburzeń mowy należy podział I. Styczek. Wyróżnia ona zaburzenia pochodzenia:

Przy zaburzeniach mowy pochodzenia egzogennego nie ma defektów anatomicznych czy psychoneurologicznych, które można by uznać za ich przyczynę. Podłożem zaburzeń są ujemne wpływy środowiska w postaci: złych wzorców językowych, nieprawidłowych postaw, niewłaściwej atmosfery i stylu wychowania.

Do zaburzeń mowy pochodzenia endogennego zalicza się (wg I. Styczek ):

W klasyfikacji przyczynowej może być uwzględnione to, czy występujące zaburzenie wynika z uszkodzeń obwodowych czy ośrodkowych.

W podziałach dokonanych w oparciu o kryterium o b j a w o w e bierze się pod uwagę obserwowane objawy zaburzeń mowy.

Według L. Kaczmarka trzy części składowe, jakie można wyróżnić w każdej wypowiedzi ( tekście ), to jest: treść, formę językową oraz substancję - determinują trzy rodzaje zaburzeń mowy:

Językoznawcza klasyfikacja zaburzeń mowy jest oparta o podział dokonany przez T. J. Kanię. W klasyfikacji tej akcent został położony na w y m o w ę. Według Kani zaburzenia wymowy naruszają formę znaków językowych, powodując zakłócenia o charakterze suprasegmentalnym ( melodii, akcentu, rytmu ) i segmentalnym ( głoski ). Zaburzenia o charakterze suprasegmentalnym polegają na zniesieniu lub zniekształceniu określonych cech prozodycznych wypowiedzi: melodii, akcentu,rytmu. Zaburzenia o charakterze segmentalnym natomiast dotyczą wadliwej wymowy poszczególnych dźwięków. Mogą się objawiać nieprawidłową wymową izolowanych głosek, sylab, wyrazów lub wypowiedzeń. W pewnych przypadkach oba typy zaburzeń mogą występować łącznie, np. w wypowiedziach osób niesłyszących i niedosłyszących, dotkniętych rozszczepami podniebienia; w niektórych wypadkach pojawia się tylko jeden typ zaburzeń ( np. w dyslalii występuje jedynie zaburzenie substancji fonicznej w płaszczyźnie segmentalnej ).

Z foniatrii wywodzi się trójczłonowy podział wad wymowy wydzielający : mogilalię, paralalię i deformację, które w terminologii lingwistycznej ( za T. J. Kanią ) są znane jako:

Elizja - forma wadliwej wymowy , polegającej na braku realizacji jakiegoś fonemu w postaci osobnego segmentu ( głoski ). Forma ta występuje szczególnie przy zniekształceniach fonemów spółgłoskowych;

Substytucja - występuje wówczas, gdy realizacja jakiegoś fonemu mieści się w polu realizacji innego fonemu ( zmiana jednych głosek na inne ). O substytucji mówimy wówczas, jeśli dwa fonemy systemu ogólnego mają w wymowie tę sama realizację.

Deformacja - zachodzi wówczas, gdy realizacja jakiegoś fonemu wykracza poza właściwe pole realizacji tego fonemu, a zarazem nie mieści się w polu realizacji innych fonemów. Należy do nich zaliczyć głoski nietypowe dla danego systemu fonetycznego np. głoski międzyzębowe, boczne.

Dyslalia - pojęcie.

Mianem dyslalii określa się różnego rodzaju wady wymowy ( zaburzenia artykulacyjne, wady artykulacyjne ) spowodowane różnymi czynnikami.

Przez wielu specjalistów dyslalia jest określana jako:

Podział dyslalii w oparciu o kryterium przyczynowe.

W klasyfikacji dyslalii dokonywanej w oparciu o wywołujące ją p r z y c z y n y, rozpatruje się to zaburzenie od strony etiologii i mechanizmów. Wyróżnia się:

Podział dyslalii w oparciu o kryterium objawowe.

J. T. Kania opowiadając się za rozpatrywaniem wad wymowy na tle procesu kształtowania i rozwoju mowy dziecka proponuje następujący podział dyslalii:

G ł o s k o w ą - gdy badany nie potrafi wypowiedzieć prawidłowo niektórych głosek ( sz-s, ż-z );

S y l a b o w ą - ma miejsce, gdy badany opuszcza lub wstawia sylaby ( babusia - busia, lokomotywa - komotywa, maja - majaja );

W y r a z o w a - badany nie wymawia poprawnie określonego wyrazu pomimo, że wymawia prawidłowo wszystkie głoski w tym wyrazie.

Z d a n i o w a - badany nie potrafi ze znanych mu wyrazów zbudować zdania.

Inna ze znanych kategoryzacji objawowych to klasyfikacja proponowana przez L. Kaczmarka. Autor wyróżnia trzy rodzaje dyslalii:

J e d n o r a k ą - gdy tylko jeden fonem jest realizowany odmiennie ( s-sz, ż-ś );

W i e l o r a k a - wadliwa realizacja fonemów w obrębie dwu i więcej stref artykulacyjnych, kiedy kilka lub kilkanaście fonemów realizuje się niezgodnie z tradycyjną normą (g-k, g-t);

C a ł k o w i t a ( syn. alalia motoryczna, anartria i dysartria ) - to wadliwa wymowa w obrębie kilku stref artykulacyjnych; wymowa jest realizowana za pomocą elementów prozodycznych - rytmu, melodii, akcentu.

Przyczyny powstawania wad wymowy.

Do najczęściej wymienianych przyczyn dyslalii zalicza się:

Wady wymowy zaliczane do dyslalii.

Do dyslalii jako zaburzenia polegającego na wadliwej realizacji fonemów zalicza się następujące wady wymowy:

  1. sygmatyzm - nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych ( s,z,c,dz; sz,ż,cz,dż; ś,ż,ć,dź);
  2. rotacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski r;
  3. kappacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski k;
  4. gammacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski g;
  5. lambdacyzm - nieprawidłowa realizacja gloski l;
  6. betacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski b;
  7. mowa bezdzwięczna - wymawianie głosek dzwięcznych bezdzwięcznie;
  8. wyodrębnione jako oddzielne jednostki z dyslalii : rynolalia i dysartria.

Sygmatyzm

Albo seplenienie jest to wada wymowy polegająca na nieprawidłowej artykulacji głosek dentalizowanych tzn. tych, przy których wymowie dolne i górne siekacze zbliżone są do siebie ( lub górne siekacze nieco zachodzą na dolne ). W zależności od miejsca artykulacji można je podzielić na trzy grupy:

Często też używa się określenia " głoski 3 szeregów ": szereg syczących - s,z,c,dz, szumiących - sz,ż,cz,dż i ciszących - ś,ż,ć,dź chcąc podkreślić brzmieniową stronę głosek dentalizowanych.

W sygmatyzmie można wyróżnić następujące sposoby realizacji dźwięków:

  1. substytucje (parasygmatyzm) - zastępowanie jednych głosek dentalizowanych innymi realizowanymi prawidłowo;
  2. elizje (mogisygmatyzm) głoski dentlizowane mogą być opuszczane lub w ogóle nie realizowane;
  3. deformacje (sygmatyzm właściwy) będące wynikiem zmiany miejsca artykulacji głosek, co powoduje zniekształcenie jej brzmienia; wytworzony dźwięk nie występuje w systemie fonetycznym danego języka.

W zależności od miejsca, w którym powstaje wadliwa artykulacja można wyróżnić różne typy seplenienia.

Rodzaje seplenienia - sygmatyzmu właściwego:

Do najważniejszych przyczyn sygmatyzmu zalicza się:

  1. Nieprawidłową budowę anatomiczną narządów artykulacyjnych:
    1. języka ( zbyt duży, gruby, krótkie wędzidełko podjęzykowe );
    2. nieprawidłowości zgryzu powodujące brak dentalizacji ( zgryz otwarty, przodozgryz, protruzja retruzja );
    3. rozszczepy podniebienia.
  2. Niską sprawność narządów artykulacyjnych, zwłaszcza języka, którego mięśnie mogą być zbyt mocno napięte, brak pionizacji języka, co powoduje infantylne, niemowlęce połykanie, a to sprzyja wysuwaniu go w trakcie artykulacji między zęby.
  3. Upośledzenie słuchu.
  4. Częste choroby dróg oddechowych.
  5. Naśladowanie nieprawidłowych wzorców.
Rotacyzm

Zwany reraniem jest wadą wymowy polegającą na nieprawidłowej wymowie głoski "r".

Wyróżnia się trzy formy wadliwej realizacji tej głoski:

  1. substytucje (pararotacyzm) zastępowanie głoski "r" innymi głoskami prawidłowo wymawianymi;
  2. elizje (mogirotacyzm) opuszczanie głoski "r" jako elementu wyrazu (r=0);
  3. deformacje (rotacyzm właściwy) - to tworzenie dzwięku nie występującego w systemie fonetycznym danego języka; zmiana miejsca artykulacji powoduje deformację jej brzmienia.

W zależności od miejsca, w którym dźwięk powstaje, wyróżnia się liczne odmiany rotacyzmu właściwego. Jest to reranie:

Czynnikami, które mogą wpływać na powstanie rotacyzmu są:

  1. Nieprawidłowa budowa narządów artykulacyjnych:
    1. języka zbyt dużego i grubego;
    2. zbyt krótkie wędzidełko podjęzykowe;
    3. anomalie podniebienia twardego;
    4. anomalie zgryzowe.
  2. Niska sprawność języka, ograniczona ruchliwość języka na skutek wad anatomicznych.
  3. Naśladowanie nieprawidłowych wzorców.
  4. Niedostateczne słuchowe różnicowanie dźwięków.
Mowa bezdźwięczna

To nieumiejętność realizowania głosek dźwięcznych, zanik lub brak dźwięczności w danym fonemie.

Mowa bezdźwięczna to typ dyslalii, w którym zniekształceniu podlega fonologiczna korelacja dźwięczności , obejmująca 13 par opozycyjnych: b-p, b-p, d-t, g-k, g-k, dz--c, dz-cz, dź-ć, w-f, w-f, z-s, ż-sz, ź-ś.

W wymienionych parach opozycyjnych głoski dźwięczne są realizowane jak odpowiadające im bezdźwięczne, co powoduje znaczne zniekształcenie dźwiękowej strony wyrazów.

Zastępowaniu spółgłosek dźwięcznych bezdźwięcznymi, z reguły towarzyszą błędy w pisaniu i czytaniu.

Mowa bezdźwięczna występuje przeważnie w postaci:

  1. paralalii (substytucji dźwięku) zamiast spółgłosek dźwięcznych wymawiane są odpowiednie bezdźwięczne;
  2. mogilalii (elizja dźwięku) opuszczanie odpowiednich głosek dźwięcznych;
  3. deformacji polegającej na realizowaniu spółgłosek dźwięcznych w postaci głosek półdźwięcznych - z dźwięczną fazą początkowa i bezdźwięczną końcową.

Do najważniejszych przyczyn mowy bezdźwięcznej zalicza się:

  1. Niedokształcenie słuchu fonematycznego.
  2. Zaburzenia słuchu (niedosłuch).
  3. Trudności koordynacji pracy wiązadeł głosowych z artykulacją nasady; zakłócona praca mięśni przywodzących i napinających wiązadła głosowe, warunkujące ich drgania.
  4. Niedokształcenie kinestezji mowy.
  5. Uszkodzenie centralnego systemu nerwowego.
Opracowanie: Magdalena Tomicka
Pisząc niniejszy referat posłużyłam się między innymi pracami
L. Kaczmarka, I. Styczek, L. Kani